Πέμπτη, 9 Μαΐου 2013

Ο θάνατος και η Ανάσταση των Εθίμων


Τι είναι το έθιμο; Άλλοι λένε ότι είναι «συνήθειες καθολικού χαρακτήρα σχετικές με την θρησκευτική και κοινωνική ζωή». Άλλοι πάλι λένε ότι είναι «η κληρονομημένη στερεότυπη μορφή κοινωνικής ρύθμισης της δραστηριότητας του ανθρώπου που αναπαράγεται σε μια κοινωνία ή κοινωνική ομάδα». Υπάρχουν και οι ενδιάμεσες παραλλαγές.
Όποιον ορισμό και αν επιλέξουμε, το έθιμο δεν παύει να εκδηλώνεται σε  παραγωγικές συνήθειες, κοινωνικές διαδικασίες,  θρησκευτικές  τελετές, γιορτές κλπ. Είναι το άγραφο δίκαιο,  αποτελεί  πηγή δικαίου και
πολλές φορές στο παρελθόν αλλά και σήμερα, σε εξαιρετικές περιπτώσεις,  υπερισχύει του νόμου. Κάποτε,  όταν ήταν παντοδύναμος ο χουντικός δικτάτορας Παττακός, επισκέφθηκε   την Σαντορίνη. Με διάγγελμα και στρατιωτικά μέσα προσπάθησε να καταργήσει το παράνομο έθιμο της  ξόβεργας που ήταν καθολικά διαδεδομένο σπορ  στο νησί.  Απέτυχε παταγωδώς και έφυγε άρον-άρον μέσα σε  γενική κατακραυγή.  Σήμερα, η καλλιέργεια του ιξόδενδρου, η παραγωγή της ειδικής κόλλας από το μάσημα των καρπών του, η εξαγωγή της  ιξόβεργας  και η χρήση της στην Σαντορίνη, ειδικά κατά τους μήνες από Σεπτέμβριο μέχρι Απρίλιο, είναι πολύ διαδεδομένη εθιμικώ δικαίω αν και συνεχίζει να είναι παράνομη, όπως σε όλη την χώρα.
Το έθιμο κατά την αρχαιότητα έπαιζε πολύ σπουδαίο ρόλο. Ας  θυμηθούμε μόνο τις διονυσιακές τελετές νεκρανάστασης και  τις τραγικές μορφές της Ηλέκτρας και της Αντιγόνης.  Κατά την βυζαντινή εποχή, στην αχανή αυτοκρατορία, ήταν η κύρια πηγή τοπικού δικαίου παρότι  ο αυτοκράτορας Ιουλιανός απέτυχε να αναβιώσει και να κάνει επίσημη την αρχαία πίστη και τις τελετές και παρά τις σφοδρές συγκρούσεις την εποχή της εικονομαχίας.  Κατά  την εμφάνιση του λεγόμενου αστικού κράτους δικαίου πολλά έθιμα  έγιναν νόμοι από την άρχουσα αστική τάξη αρκεί να μην έθιγαν τα συμφέροντά της. Σήμερα, ο καταναλωτικός και  πολιτιστικός ιμπεριαλισμός,  η παγκοσμιοποίηση και τα πανίσχυρα  ΜΜΕ  έχουν υπονομεύσει σημαντικά το κύρος και την αξία των εθίμων, τα οποία,  αν δεν μπορούν να εμπορευματοποιηθούν με  κιτς  πλαστικές συσκευασίες  και εκκωφαντικές κερδοσκοπικές εκδηλώσεις, τότε συκοφαντούνται και πολεμούνται με λύσσα.
Οι κοινωνικές σχέσεις που γέννησαν και διατηρούν ένα έθιμο το χαρακτηρίζουν ως προοδευτικό ή  αντιδραστικό. Τα έθιμα ενός τόπου, που  χρειάζονται σεβασμό και σοβαρή συστηματική εργασία καταγραφής τους, ως δείγμα σεβασμού στο παρελθόν και αισιόδοξης αντιμετώπισης του μέλλοντος,  άλλοτε   αδρανούν, πεθαίνουν και άλλοτε  αναβιώνουν, ανασταίνονται,  αρκεί να μην είναι αντιδραστικά και ξεπερασμένα. Δύο έθιμα που αδράνησαν κατά   την δεκαετία του 60 στις Θεσπιές, όπως  το έθιμο-συνήθεια   να κοιμάται ο κόσμος στις  αυλές τα καλοκαίρια, και το έθιμο της διαπόμπευσης  στους κεντρικούς δρόμους των  ερωτευμένων  που συλλαμβάνονταν επί μοιχεία,  δεν μπορούν  να αναβιώσουν τουλάχιστον σήμερα με την παλιά τους μορφή. Το πρώτο από αυτά τα έθιμα το κατάργησαν στην πράξη οι νέες κοινωνικές σχέσεις  αλλά και οι συνθήκες ασφάλειας που απορρέουν από αυτές. Το δεύτερο έθιμο το κατάργησε και τυπικα ο νομοθέτης  την εποχή που θέσπισε το νόμο περί πολιτικού γάμου, καταργώντας την μοιχεία ως αξιόποινη πράξη.
Τα έθιμα αφορούν το σύνολο των πολιτών μιας κοινωνίας και για έχουν προοδευτικό κοινωνικό ρόλο πρέπει να τα διαχειρίζονται   συλλογικότητες, ομάδες,   παρέες, όπως αυτές των Βλάχων στην Θήβα, σύλλογοι, όπως ο Δημόφιλος  με τις επιτυχημένες αποκριάτικες εκδηλώσεις στις Θεσπιές, μαζί με την τοπική αυτοδιοίκηση. Τα έθιμα δεν πρέπει να τα διαχειρίζονται κερδοσκοπικοί οργανισμοί.  Οι πρωτοβουλίες και οι  αυτοσχεδιασμοί από την άτυπη ομάδα νέων για το έθιμο του Ιούδα στις Θεσπιές είναι φανερό ότι είναι  ανυστερόβουλοι,  ειλικρινείς και ανιδιοτελείς, αλλά δεν είναι ενταγμένοι σε ένα γενικότερο πλαίσιο συλλογικότητας. Αυτό τους καθιστά ευάλωτους. Πάντα θα θεωρούνται αυθόρμητοι και θα είναι εύκολη η υπονόμευση της δράσης τους και η κατασυκοφάντησή τους.
Τα έθιμα μιας χώρας αλληλοεπηρεάζονται από τα έθιμα των γειτονικών χωρών και στο σταυροδρόμι που λέγεται Ελλάδα τα έθιμα έχουν υποστεί επίδραση από ανατολικά [τούρκικα και εβραϊκά], δυτικά [και καθολικά]  καθώς και από βαλκανικά έθιμα. Στις Θεσπιές, όπως φαίνεται, τα έθιμα  είναι επηρεασμένα από τα έθιμα του Μοριά και κυρίως  της αργολιδοκορινθίας, από θεσσαλικά και ηπειρώτικα έθιμα και ίσως καθόλου από νησιώτικα και μακεδονικά.
Το  έθιμο του πετροπόλεμου και το έθιμο της «ρημούλας» γνώρισαν μεγάλη άνθιση  στο Ρημόκαστρο  προπολεμικά.  Ρημούλα ήταν  η νόμιμη αρπαγή των χρημάτων του στριφτού, που παιζόταν κατά τις γιορτές. Αρκούσε ο άρπαγας ή οι άρπαγες  να φώναζαν  δυνατά και προειδοποιητικά: ΡΗΜΟΥΛΑΑΑΑΑ…… και να προλάβαιναν να αρπάξουν  τα λεφτά  που είχαν βάλει οι άλλοι, ισοδύναμοι συμπαίκτες,   κάτω όταν έστριβαν κορώνα-γράμμα.  Η προειδοποιητική πολεμική ιαχή και η νίκη στην σκληρή  πάλη μεταξύ όλων  που ακολουθούσε,  νομιμοποιούσε τον άρπαγα  να ιδιοποιηθεί τα χρήματα. Στην συνέχεια αυτός είχε το δικαίωμα να συνεχίζει να  παίζει με τους άλλους με τα χρήματά τους που προηγουμένως  τους  είχε αρπάξει.
 Σήμερα το ίδιο συμβαίνει κυρίως  από τους  κυρίαρχους πολιτικούς και τραπεζικούς κύκλους.  Με την διαφορά οτι αυτοί κάνουν ρημούλα στους αδύνατους και δεν έχουν το θάρρος να το φωνάξουν  όταν αρπάζουν  τους μισθούς, τις συντάξεις και  τα ταμεία, παρά  λένε ψέματα. Πως ότι  κάνουν είναι για την εξυγίανση της οικονομίας  και για το καλό της χώρας.  

Δεν υπάρχουν σχόλια: